Tafel-genoten

Hier is mijn opzet te lezen voor mijn positionering-artikel, ben benieuwd wat jij, lezer ervan vindt, onderaan dit blog een pdf-bestand met het artikel zoals het uiteindelijk is geworden.

Tafel-genoten

Inleiding

Aan tafel in het open atelier in het Radboud universitair medisch centrum, is elke week ruimte voor patiënten om mee te werken aan ‘Le Tapis DeBora’[1]. De inspiratie hiervoor komt van Hannah Arendt (1952), die de tafel als metafoor gebruikt om de ruimte tussen mensen te verbeelden. Een tafel verenigt mensen die er aan plaats nemen, maar maakt het tegelijkertijd mogelijk een meningsverschil letterlijk op tafel te leggen en zo bespreekbaar te maken (ibid., p. 152). De tafel van het open atelier biedt ruimte aan ieder die daar plaats neemt om zijn of haar levensverhaal ter tafel te brengen. In dit essay wordt de symbolische waarde van dit gebeuren verheldert en hoe ik mij hierin positioneer als kunsteducator.

De tafel als uitnodiging

De lege tafel tussen de mensen biedt de ruimte die nodig is om het mogelijk te maken, dat mensen hun verhaal vertellen. In de woorden van Arendt: “Aan deze tafel is iedereen de held van zijn eigen verhaal. Wie iemand is of was kunnen wij alleen te weten komen wanneer wij het verhaal kennen waarvan hij zelf de held is – zijn levensbeschrijving.” (Arendt, 1968, p. 186). Tevens is het van belang om kwetsbaar te zijn. Brene Brown zegt daarover: “Wat we weten is belangrijk, maar wie zijn is belangrijker. Zijn vraagt, veel meer dan weten, dat we betrokkenheid tonen en onszelf laten zien. En dat vraagt grote moed en een kwetsbare opstelling.” (Brown, 2012, p. 25)

Dit beeld openbaart een fundamentele gedachte over de mens en hoe die zich manifesteert. Door jezelf te tonen, en hier is moed voor nodig, maak je tevens ruimte voor de ander. Je laat zien aan de ander wie jij bent en nodigt de ander uit om deelgenoot te worden van jouw verhaal en zichzelf te presenteren. En zo maak je ook aan jezelf duidelijk wie jij bent. Dit proces is een wisselwerking waarin een dialoog kan ontstaan die verbinding met jezelf en de ander tot stand brengt. “Kwetsbaarheid leidt tot kwetsbaarheid; moed is besmettelijk” (ibid., p. 59).

 De uitnodiging verbeeldt

Dit proces wordt aan mijn tafel verbeeld: het krijgt gestalte in een tapijt dat je met elkaar, met de ander vormgeeft. De verhalen en levens worden net als de draden aan elkaar verbonden en wordt een weergave waarin ieder zijn eigen gelaat toont. Levinas verwoordt het als volgt: “De ander is waardevol in zijn anders-zijn, niet in de zaken waarin hij of zij op ons lijkt. Niet in de overeenkomst, maar in het anders zijn. De ander, het gelaat van de ander spreekt me aan, roept me op tot verantwoordelijkheid voor die. Doet een appèl op mij. Iemand heeft een altijd uitstaande schuld (=verantwoordelijkheid) voor die ander, onafhankelijk van wat deze voor mij doet of voelt.” (Levinas in S. van der Linden, persoonlijke communicatie, 2019)

De praxis van de educator

Als kunsteducator draag ik bij om de dialoog met de ander op een praktische manier tot stand te laten komen. Dialoog, communicatie, kwetsbaarheid en verantwoordelijkheid, zijn hierin belangrijke begrippen. Dialoog en communicatie zijn in de pedagogiek van Freire ook belangrijke concepten: “Daar de dialoog een ontmoeting is tussen mensen, die de wereld benoemen, mag hij geen situatie zijn waarbij enkelen op kosten van anderen namen geven. Hij is een scheppingsdaad”. (Freire, 1972, p. 73) Hier kan aan worden toegevoegd dat om de dialoog goed en vruchtbaar te laten verlopen de volgende aspecten essentieel zijn: een vragende houding, uitgaan van gelijkwaardigheid, het openstellen en soms ook overgeven aan de ander, je kwetsbaarheid durven tonen. Deze essentiële waarden omschrijven precies hoe ik mij als kunsteducator wil positioneren. Een zeer treffende beschrijving van het begrip kwetsbaarheid is terug te vinden in een citaat van Brene Brown: “Kwetsbaarheid is de oorsprong van liefde, verbondenheid, geluk, moed, empathie en creativiteit. Het is de bron van hoop, medeleven, verantwoordelijkheid en authenticiteit” (Brown, 2019, p. 42).

Beschermjas

Het werken aan het patchwork ‘Le Tapis DeBora’ vormt het artistieke medium, de praxis, waarin ieder zijn of haar ‘Beschermjas’ vormgeeft[2]. De patiënten die nadenken over hun ‘Beschermjas’, dit vormgeven en zo hun verhaal vertellen, leidt tot een besef van hoe men, voor een deel, regie kan houden op het leven, tijdens heftige periodes. Hierin kan er een eigen verantwoordelijkheid genomen worden. Freire zegt hierover“Want zonder zelf te onderzoeken, zonder praxis, kunnen mensen niet waarachtig menselijk zijn. Inzicht krijgt men alleen door ontdekken en herontdekken: door rusteloos, ongeduldig, voortdurend en van hoop vervuld onderzoek, zijn mensen in de wereld, mét de wereld en met elkaar bezig.” (Freire, 1972, p. 57De vraag ‘Wat is jouw Beschermjas’, leidt precies tot hetgeen Freire stelt in het tweede deel van het vorige citaat en dat is ook hetgeen waar ik mijn verantwoordelijkheid wil nemen om dit besef teweeg te brengen en om mensen te begeleiden in dat proces. De vraag is aan iedereen hetzelfde, wat er uitkomt en hoe dit proces verloopt is bij iedereen anders. Dit vragen naar de beschermjas moet geen inquisitie of verhoor worden, maar een uitnodiging blijven tot (zelf-)ontdekken en dan is het volgende van toepassing: (zelf-)ontdekking impliceert: genieten.

Genieten aan tafel

Als Levinas het over genieten heeft stelt hij: “Ieder mens concretiseert het op zijn eigen wijze. Geen gestalte van genieten is bij verschillende mensen hetzelfde. Elk leven is uniek. En omdat leven menselijk gesproken kwaliteit van leven is, is kwaliteit van leven uniek. Vandaar dat die kwaliteit niet door mij voor een ander ingevuld, laat staan opgelegd kan worden. Ik laat mensen in hun waarde door ze hun eigen waarden te gunnen.” (Keij. 2016). 

Het ‘genieten’ vindt ook al plaats tijdens het maakproces. Ook al begint de dialoog met de voor sommige wat ongemakkelijke vraag omdat deze zo persoonlijk is. De aandacht echter die de vraag genereert, in combinatie met het werken met stof, brengt rust en ontspanning teweeg waarin allerlei persoonlijke verhalen en herinneringen opkomen en aan tafel worden gedeeld. Het werken met textiel lijkt dit proces te versterken en blijkt ook uit het onderzoek van Reynolds (2000) waaruit de analyse blijkt dat het werken met textiel afleidt van negatieve gedachtes en een gevoel van zelfregie versterkt. 

In het Radboud universitair medisch centrum wordt ook steeds meer erkent dat creativiteit en de ontspanning die dit teweeg brengt, een positieve bijdrage levert aan het herstel van de patiënt. Vandaar dat het onderzoek hier plaatsvindt. Het persoonlijke gesprek en de aandacht die voortvloeien uit de vraag na te denken over activiteiten die men zelf kan inzetten om beter met een behandelproces om te gaan, zou een vast onderdeel van de diagnosestelling moeten worden. Professor Baziel van Engelen, neuroloog en filosoof, omschrijft dit als volgt: “Wij artsen onderdrukken en genezen de ziekte, de onderzoeker boort met haar aanpak juist een bron van energie aan, dat de patiënt helpt, om de behandeling zo goed mogelijk door te komen. Dit sluit aan bij het beleid van het ziekenhuis om persoonsgerichte zorg in te zetten” (van Engelen, persoonlijke communicatie, 10 februari 2020). (Engelen, 2020) 

Tijdens het artistieke onderzoek zijn meerdere kunstenaars gevonden die met textiel werken en dit als ‘Beschermjas’ inzetten. Tine Biermann bijvoorbeeld, maakt al jaren een dagboek van ‘Stofbilder’. Het keukenschort van haar jong gestorven moeder is in al deze kleden verwerkt. Ze geeft aan dat het maken van de ’Stofbilder’ haar geholpen hebben moeilijke tijden door te komen: “Das Nähen und Rumzuppeln entspannt mich, das war schon immer so. Dabei kann ich total abschalten, das ist meine Meditation” (Hein, 2020).

De uitnodiging blijft staan

De bereidheid tot kwetsbaarheid en het vermogen je hieraan over te geven, maken ruimte waarin nieuwe inzichten geboren kunnen worden en krijgen een plek in het patchwork. Op deze manier kan men Kairos, de jongste zoon van Zeus die ook wel de ‘god van het geschikte moment’ wordt genoemd bij zijn haarlok grijpen en zich door hem mee laten voeren: “Waar Chronos staat voor continuïteit, betekent Kairos juist een tijdelijke onderbreking daarvan. Tijdens dat interval vergeten we als het ware de kloktijd en komen we in een andere tijdervaring terecht, die onverwachte inzichten voor ons in petto heeft” (Hermsen, 2014, p. 10). Keer op keer weer. Om die reden zal het patchwork nooit af zijn. De lege lapjes verbeelden de tussenruimte en staan symbool voor een blijvende uitnodiging aan iedereen om ook een lapje te maken. Ook verbeelden de lege lapjes ieders persoonlijke ontwikkeling die nooit af is. Immers, je weet nooit wat er nog op je pad zal komen en op welke manier dit je persoonlijkheid kan verrijken. Aan mij de verantwoordelijkheid goed zorg te dragen voor alle beschermjassen die ik heb ontvangen en de doorlopende uitnodiging aan iedereen die voorbijkomt om plaats te nemen aan mijn tafel.

Bibliografie

Arendt, H. (1952). Origins of Totalitarianism. New York: Meridian Book, inc.

Arendt, H. (1958). In De Mens Bestaan en Bestemming. Chicago: The University of Chicago Press.

Brown, B. (2012). In De Kracht van Kwetsbaarheid. New York: Gotham Books.

Engelen, B. v. (2020, februari 10). extern expert gesprek. (D. Heijne, Interviewer)

Freire, P. (1972). In Pedagogie van de onderdrukten. Stuttgart: Kreuz-Verlag.

Hein, B. (2020, februari). Nadel Therapie. art: DAS KUNSTMAGAZIN, pp. 84-89.

Hermsen, J. J. (2015). In Kairos (p. 10). Amsterdam: De Arbeiderspers.

Keij, J. (2016). In Levinas in de Praktijk. Utrecht: Klement.

Linden, S. v. (2019, februari 18). Hoorcollege Kunst vanuit een niet-westers perspectief en levensopvatting. Tilburg.

Reynolds, F. (2000). Managing depression through needlecraft creative activities: a qualitative study. The Arts in Psychotherapy, 107-114.


[1] Geïnspireerd door het Tapis de Bayeux uit 1068, borduurwerk waarop de slag bij Hastings in 1066 wordt verbeeld. Het schijnt dat er in dit wandkleed geheime boodschappen zijn geborduurd. Onder en boven de historische afbeeldingen zijn namelijk ook vele fabels en andere taferelen afgebeeld. In het Tapis de Bayeux staat de slag centraal, in het Tapis DeBora gaat het juist om de boodschappen die ieder achterlaat die hieraan werkt: De naam, De Bora, betekent ‘koude valwind of orkaan’ in het Turks. In de context van dit onderzoek is dit een metafoor voor een heftige gebeurtenis in je leven. In het patchwork krijgt iedereen de mogelijkheid hier iets van te maken. Dit vorm te geven aan de hand van de vraag: ‘Wat is jouw Beschermjas’? 

[2] Dit is afgeleid van de methodiek ‘De Beschermjassen’ van Kitlyn Tjin A Djie. Een beschermjas is iets dat jezelf kan inzetten om je door een moeilijke periode in je leven te helpen en een besef geeft van zelfregie. https://www.beschermjassen.nl

In dit pdf-bestand het artikel zoals ik het ga inleveren op 8 maart

« »

© 2020 . Thema door Anders Norén.